اخبار / سرویس بیماری های نادر
چاپ خبر
ارسال به دیگران
کد خبر : 658
تاریخ خبر : 1391/07/08 10:00 ق ظ
آتاکسی مخچه

نادرنیوز: آتاکسی نام یک بیماری خاص نیست، بلکه یک نوع نشانه و علامت است که با ضعف در هماهنگی حرکات همراه است.

 

 

 

به گزارش نادرنیوز آتاکسی نام یک بیماری خاص نیست، بلکه یک نوع نشانه و علامت است که با ضعف در هماهنگی حرکات همراه است. این واژه معمولاً برای توصیف وضعیت راه‌رفتن ناموزون و ناهماهنگ به کار می‌رود. این وضعیت حرکت تمام عضلات از جمله انگشتان، دست‌ها، بازوها و عضلات زبان و چشم را درگیر می‌کند.

دلایل بروز آتاکسی متفاوت است و دراغلب موارد در اثر آسیب‌دیدگی و یا کوچک‌شدن (آتروفه‌شدن) مخچه (cerebellum) رخ می‌دهد. مخچه قسمتی از مغز است که هماهنگی حرکات را کنترل می‌کند. آتاکسی را به دو نوع اکتسابی و ارثی تقسیم بندی می‌کنند.

 

آتاکسی‌های اکتسابی ( غیر ژنتیکی)

عوامل مختلف محیطی از جمله آسیب‌ها، تومورهای مغزی و همچنین مواد شیمیایی چون میزان زیاد الکل، باعث بروز آتاکسی می‌شوند. آتاکسی‌های اکتسابی در بین اعضای خانواده منتقل نمی‌شوند و بنابراین فرزندان افراد مبتلا به این آتاکسی‌ها به این بیماری مبتلا نخواهند شد.

آتاکسی‌های ژنتیکی

انواع مختلفی از آتاکسی‌های ژنتیکی وجود دارند. رشد آرام و پیشرونده، ویژگی بارز این آتاکسی‌ها است. بررسی تاریخچه خانوادگی، انجام معاینات بالینی و تصویربرداری از نورون‌ها به تشخیص این آتاکسی‌ها کمک می‌کند. از میان انواع ارثی آتاکسی‌ها، آتاکسی فردریش، آتاکسی با کمبود ویتامین E، آتاکسی تلانژکتازیا و انواع مختلف آتاکسی نخاعی مخچه‌ای (SCA- Spinocerebellar ) را می‌توان نام برد.

آتاکسی‌های نخاعی مخچه‌ای (SCA)

ناهماهنگی در راه رفتن، صحبت‌کردن، حرکات چشم و دست که در طول یک دوره چند ساله به تدریج بیشتر می‌شود، از ویژگی بارز انواع مختلف آتاکسی‌های نخاعی-مخچه‌ای است. اکثریت این آتاکسی‌ها توارث اتوزومال غالب دارند و در بیشتر مواقع سن بروز علائم اولیه بیماری بالای 18 سال است.

با توجه به اینکه علائم این آتاکسی‌ها مشابه یکدیگر است، انجام آزمایش ژنتیکی می‌تواند در تشخیص این بیماری‌ها بسیار کمک‌کننده باشد.

الگوی توارث اکثریت انواع آتاکسی نخاعی– مخچه‌ای به صورت اتوزومال غالب است. در این حالت فرزندان دختر یا پسر یک فرد بیمار، به احتمال 50 درصد، به این بیماری مبتلا خواهند شد.

همچون سایر بیماری‌های ژنتیکی، آتاکسی‌های نخاعی- مخچه‌ای نیز در اثر تغییر ژن‌ها رخ می‌دهند. این تغییر ژنی در بسیاری از انواع آتاکسی‌های نخاعی، بسط تکرارهای سه گانه نوکلئوتیدی است. به عنوان مثال در انواع 1, 2, 3, 6, 7, 17 آتاکسی نخاعی-مخچه‌ای، توالی CAG در داخل ژن، بیش از حد معمول تکرار شده است. در این حالت ژن، عملکرد طبیعی خود را از دست می‌دهد و به همین دلیل علائم بیماری بروز می‌کند.

پدیده شایعی که در مورد اکثر انواع SCA مشاهده می‌شود، anticipation است. این پدیده با پایین‌آمدن سن، بروز و با افزایش شدت بیماری در طول نسل‌ها همراه است. به عبارت دیگر بیماری در یک کودک‌ در سن پایین‌تر و با شدت بیشتر نسبت به پدر یا مادرش بروز می‌کند. بررسی‌ها نشان می‌دهد، تغییر اندازه توالی‌های تکرارشده عامل این پدیده است و تعداد این تکرارها در فرزندان بیشتر از پدر و مادر است. البته با دانستن تعداد تکرارها در یک فرد نمی‌توان سن بروز و یا میزان دقیق علائم بیماری که ظاهر می‌شوند را پیش‌بینی کرد.

پدیده دیگری که در مورد این بیماری اهمیت دارد، میزان نفوذ است. میزان نفوذ را درصدی از افراد که با داشتن ژن جهش‌یافته علائم بیماری را نشان می‌دهند، تعریف می‌کنند. در مورد بیماری SCA درصد نفوذ بالاست اما افرادی هم دیده شده‌اند که با داشتن ژن بسط‌یافته حاوی تکرارهای بیش از حد نرمال، هرگز علائم بیماری را نشان نمی‌دهند. از میان حدود 25 نوع آتاکسی نخاعی– مخچه‌ای بررسی ژنتیکی 5 نوع آن در این مرکز انجام می‌گیرد.

 

آتاکسی نخاعی مخچه‌ای نوع یک (Spinocerebellar Ataxia Type 1, SCA1):

بیماری ژنتیکی است که با آتاکسی پیشرونده مخچه، اختلال در گفتار، اختلال عملکرد هسته مغزی و در مواردی حرکت غیر طبیعی چشم، عدم تعادل و مشکل در بلع و هایپوتونیا همراه است. این بیماری به صورت اتوزومال غالب به ارث می­رسد و ناشی از گسترش تکرار تری‌نوکلئوتیدی CAG در ژن ATXN1 است. در افراد نرمال تعداد این تکرار بین 6 تا 38 است اما در افراد مبتلا این تکرارها گسترش یافته و به 39 تا 80 تکرار می­رسد. البته تکرارهای بین 36 تا 38 را می­توان به عنوان پیش موتاسیون در نظر گرفت. افراد حاوی این تکرار خود طبیعی هستند، اما ممکن است گامت حاوی تکرارهای بسط یافته تولید کنند و فرزندان بیمار داشته باشند (anticipation). بیماری معمولاً در دهه سوم زندگی بروز می­کند اما مواردی از بروز بیماری در کودکی نیز گزارش شده است. امید به زندگی بعد از آشکارشدن علائم بیماری بین 10 تا 30 سال است. در کودکان مبتلا پیشرفت بیماری سریعتر است. تشخیص مبتلایان با انجام آزمایش PCR شناسایی‌کننده تکرارهای نوکلئوتیدی در ژن ATXN1 انجام می‌شود. این آزمایش با استفاده از یک جفت پرایمر، الل نرمال با تکرارهای 6 تا 38 نوکلئوتیدی و الل موتان با تکرارهای 39 تا 80 نوکلئوتیدی راشناسایی می­کند.

آتاکسی نخاعی مخچه‌ای نوع دو ( Spinocerebellar Ataxia Type 2, SCA2):

بیماری اتوزومال غالب که با آتاکسی پیشرونده مخچه­ای، حرکات غیرطبیعی چشم و در بعضی موارد فلج عضلات چشمی همراه است. بیماری معمولاً در دهه چهارم زندگی بروز می­کند و طول دوره بیماری 10 تا 15 سال است. بیماری به دلیل بسط تکرارهای نوکلوتیدی CAG در ژن ATXN2 رخ می­دهد. در افراد بیمار تعداد این تکرار بیشتر از 32 و در افراد نرمال کمتر از 31 است. تعدادی افراد نیز حامل الل حد واسط هستند. گزارشی از تعداد تکرار در این افراد منتشر نشده است، همچنین این افراد علائم بالینی ندارند اما امکان دارد توالی CAG در طی گامت‌زایی بسط یابد و فرزند بیمار متولد شود. برای تشخیص بیماری آزمایش PCR با پرایمرهای اختصاصی برای ژن ATXNN2 انجام می­شود. این پرایمر الل نرمال با تکرار های حدود 16 تا 30 و الل موتان با تکرارهای بین 36 تا 52 را شناسایی می‌کند.

آتاکسی نخاعی مخچه‌ای نوع سه ( Spinocerebellar Ataxia Type 3, SCA3):

آتاکسی نخاعی- مخچه­ای نوع 3 به نام بیماری Machado-Joseph disease (MJD) نیز خوانده می­شود. بیماری با آتاکسی پیشرونده مخچه و طیف گسترده‌ای از یافته‌های بالینی از جمله سندرم dystonic-rigid، سندرم پارکینسونین و یا مجموعه‌ای از سندرم دیستونیا و نوروپاتی محیطی همراه است. بسط تکرار نوکلئوتیدی CAG در ژن ATXN3 باعث بروز این بیماری می­شود. تکرارهای کمتر 44 نرمال در نظر گرفته می­شوند. البته 93.5 درصد افراد 31 تکرار دارند. تعدادی از الل­ها که تعداد تکرار در آنها مشخص نشده نیز به عنوان الل نرمال قابل جهش‌یافتن معرفی می­شوند. این الل­ها هنگام گامت‌زایی ناپایدار هستند. 45 تا 51 تکرار در این تری نوکلئوتید نیز به عنوان الل موتان با قدرت نفوذ کم در نظر گرفته می­شود. افراد حامل این الل ممکن است در طول زندگی خود هیچ علامتی از بیماری را نشان ندهند و یا بیمار شوند. تعداد تکرارها در الل‌های غیرطبیعی با نفوذ کامل 52 تا 86 است. در این آزمایشگاه الل نرمال با تکرارهای بین 14 تا 40 و الل موتان با تکرارهای 60 تا 85 در آزمایش PCR ویژه بررسی توالی‌های تکراری شناسایی می­شود.

 

آتاکسی نخاعی مخچه‌ای نوع شش ( Spinocerebellar Ataxia Type 6, SCA6):

ششمین نوع آتاکسی نخاعی- مخچه­ای با بروز در دوران بزرگسالی و آتاکسی به کندی پیشرونده مخچه­ای، حرکات غیرطبیعی چشم و اختلال در گفتار مشخص می‌شود. میانگین سن بروز بیماری 43 تا 52 سالگی است. علائم اولیه شامل عدم تعادل و تلوتلوخوردن و اختلال در گفتار است که به ترتیب در 90 و 10 درصد بیماران دیده می­شود. CACNA1A تنها ژنی است که در ارتباط با این بیماری شناسایی شده است. این اختلال به دلیل بسط تری نوکلوئید CAG در این ژن رخ می­دهد. الل‌های با تعداد تکرار کمتر از 18 نرمال در نظر گرفته می­شوند. الل های با 19 تکرار نیز حد واسط هستند. در افراد حامل این الل امکان بسط میوزی تکرار وجود دارد. در الل با نفوذ کامل تعداد تکرارها بین 20 تا 33 است و حاملان علائم بیماری را در طول دوره زندگی خود تجربه می­کنند. شناسایی این بیماری در آزمایشگاه با روش PCR بررسی‌کننده توالی‌های تکراری با پرایمرهای ویژه ژن CACNA1A انجام می­شود. در این آزمایش الل نرمال با تکرارهای 5 تا 20 و الل موتان با تکرارهای 7 تا 19 شناسایی می‌شود.

آتاکسی نخاعی مخچه‌ای نوع هفت ( Spinocerebellar Ataxia Type 7, SCA7):

SCA7 با آتاکسی پیشرونده مخچه­ای که باعث اختلال در گفتار و بلع می­شود و دیستروفی شبکیه چشم و از دست‌دادن تدریجی بینایی همراه است. علائم بیماری در سنین پایین و حتی شیرخوارگی ظاهر می­شود. ارتباط ژن ATXN7 و بیماری SCA7 مشخص شده است. بسط تکرارهای تری‌نوکلئویدی CAG در این ژن باعث بروز علائم بیماری می­شود. افراد بیمار حامل الل‌هایی با بیش از 36 تکرار هستند. الل‌های با تکرار کمتر از 19 نرمال هستند. البته در 75 درصد موارد تعداد تکرار 10تا است. 28 تا 33 بار تکرار تری نوکلوئید CAG به عنوان الل نرمال قابل موتاسیون یافتن در نظر گرفته می­شود. این افراد فنوتیپ بیماری را نشان نمی­دهند اما می­توانند فرزندان بیمار داشته باشند و این امر ناشی از بسط تکرارها در طی میوز است. تکرار بین 34 تا 36 نیز الل با نفوذ کم است که با سن بروز بالاتر و علائم خفیف­تر مشخص می‌شوند. تشخیص بیماری در آزمایشگاه با انجام آزمایش PCR شناسایی‌کننده تکرارهای نوکلوتیدی برای ژن ATXN7 انجام می­گیرد. در این آزمایش الل نرمال با تعداد تکرار 7 تا و الل موتان با تکرار 37 تا 220 شناسایی می­شود.

جواب منفی و مثبت در آزمایش

جواب منفی در این آزمایشات به طور قطع مشخص می‌کند که فرد حاوی ژن معیوب آتاکسی نخاعی مخچه‌ای بررسی شده نیست. این وضعیت در یک فرد با علائم آتاکسی می‌تواند ناشی از ابتلا به سایر انواع SCA باشد. جواب مثبت در این آزمایش نیز به معنی به ارث‌بردن ژن حاوی توالی بسط‌یافته است. با این جواب نمی‌توان سن بروز بیماری در فرد و یا شدت علائم را پیش‌بینی کرد. این افراد ممکن است در طول زندگی خود علائم بیماری را نشان دهند و به همین جهت باید تحت نظر پزشک متخصص اعصاب باشند. بعضی از این افراد به دلیل نفوذ ناکامل بیماری هرگز علائم بیماری را نشان نمی‌دهند.

 
 

 

 

چاپ خبر
ارسال به دیگران
نظرات
نام و نام خانوادگی :
ایمیل :
نظر :
نخستین همایش گرامی داشت پزشکان داوطلب سازمان داوطلبان هلال احمر با حضور مدیر عامل بنیاد بیماری های نادر
بنياد بيماري هاي نادر در تصوير گزارشگر تلويزيون
بازدید بهروز افخمی کارگردان تلویزیون و سینما از بنیاد بیماری های نادر ایران